Юнесконун дүйнөлүк мурастар тизмесине кирген Сард жана Бин-Тепе аймактары эми абадан көзөмөлдөнөт
Түркия өлкөнүн баа жеткис маданий мурастарын сактоо максатында заманбап технологияларды колдонуу багытындагы иштерин күчөтүүдө. Маниса провинциясындагы байыркы Сард шаарынын жана Бин-Тепе Лидия көрүстөндөрүнүн аймагында абадан көзөмөлдөө жана коопсуздук борбору ачылды. Эми тарыхый жай дрондордун жардамы менен көзөмөлдөнүп, мыйзамсыз археологиялык казууларга жана тарыхый эстеликтердин бузулушуна каршы күрөшүүгө багытталган чаралар күчөтүлөт.
Сард байыркы доордо байлыгы жана алгачкы тыйындарды чыгаруу тарыхы менен белгилүү болгон Лидия мамлекетинин борбору болгон. Анын жанындагы Бин-Тепе аймагы падышалык көрүстөн катары белгилүү. Дээрлик 75 чарчы чакырым аянтты ээлеген бул аймакта 120дан ашык дөбө мүрзө (тумулус) бар. Сард жана Бин-Тепе 2025-жылы Лидия цивилизациясынын Анатолиядагы өзгөчө маданиятын чагылдырган археологиялык жана архитектуралык баалуулуктары үчүн ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген.
Заманбап технологиялар тарыхый мурастарды коргоодо
Борбор Түркиянын маданият жана туризм министри Мехмет Нури Эрсойдун катышуусунда расмий ачылды. Карныйарык-Тепе дөңсөөсүнүн жанындагы мурдагы археологиялык экспедиция үйү оңдоп-түзөөдөн өткөрүлүп, көзөмөл борборуна айландырылды. Ал Бин-Тепе көрүстөндөрүн карап турган жерде жайгашкан.
Борбор алыс аралыкта иштей алган жана түнкү көрүү мүмкүнчүлүгү бар эки учкучсуз учуучу аппарат (дрон) менен жабдылган. Мындан тышкары, үч антенна системасы орнотулуп, көзөмөл станциялары, чоң экрандар жана коопсуздук камералары ишке киргизилди. Борбордо иштеген кызматкерлер дрондорду башкаруу боюнча окуудан өтүп, тиешелүү сертификаттарды алышкан.
Абадан көзөмөлдөө учурунда шектүү аракеттер же мыйзамсыз казуу белгилери аныкталса, маалымат ыкчам чара көрүү үчүн жандарма бөлүктөрүнө берилет.
Борбордун ачылышында министр Мехмет Нури Эрсой тарыхый жайларга коркунуч жараткан аракеттерди мүмкүн болушунча эрте аныктоо, алдын алуу жана токтотуу маанилүү экенин белгиледи. Анын айтымында, негизги максат — мыйзамсыз казууларды баштала электе токтотуу жана Түркиянын маданий баалуулуктарынын өз мекенинде сакталышын камсыз кылуу.
Эл аралык кызматташтык жана маданий баалуулуктарды кайтаруу
Түркия маданий мурастардын мыйзамсыз жүгүртүлүшүнө каршы күрөштү үч негизги багытта жүргүзөт: алдын алуу, эл аралык кызматташтык жана өлкөдөн чыгарылып кеткен баалуулуктарды кайтаруу.
Эл аралык деңгээлде Түркия ЮНЕСКО, Интерпол, Дүйнөлүк бажы уюму жана БУУнун Баңгизаттар жана кылмыштуулук боюнча башкармалыгы менен кызматташат. 2021-жылы АКШ менен маданий баалуулуктарды импорттоого чектөөлөрдү жөнгө салган меморандумга кол коюлуп, 2026-жылы анын мөөнөтү дагы беш жылга узартылды. Ошондой эле Манхэттен округунун прокуратурасы жана АКШнын Улуттук коопсуздук иликтөөлөрү кызматы (HSI) менен биргелешкен иштер натыйжалуу жыйынтыктарды берген.
Түркияга 13 474 маданий баалуулук кайтарылды
Министр Мехмет Нури Эрсойдун маалыматына ылайык, 2002-жылдан бери Түркияга чет өлкөлөргө мыйзамсыз чыгарылып кеткен 13 474 маданий баалуулук кайтарылган. Алардын 9 159у акыркы сегиз жылда мекенине жеткирилген.
Кайтарылган баалуулуктардын арасында АКШдан алып келинген Бурдур аймагындагы байыркы Бубон шаарынан табылган Марк Аврелийдин коло айкели, АКШ менен Даниядан кайтарылган Дүвердин терракотадан жасалган архитектуралык такталары, Улуу Британия менен Испаниядан алынган Изник керамикалык плиткалары жана Швейцариядан кайтарылган Урарту коло буюмдары бар.
Мындан тышкары, Улуу Британиядан кайтарылып, Сидамара саркофагы менен кайра бириктирилген Эростун башы, АКШдан кайтарылган Зеугманын мозаика панели жана Нидерланддан алып келинген Шиледеги Бозгожа мечитинин жазуусу да маанилүү тарыхый мурастардын катарына кирет.
Сарддагы жаңы борбор пилоттук долбоор катары иш алып барып, Түркияда келечекте маданий мурастарды коргоо боюнча кошумча чараларды жана саясатты иштеп чыгууга негиз болот.
