Бүгүн, 16-сентябрда, “Борбордук Азия — Корея Республикасы” саммитинин жыйынтыгында мамлекет башчылары Сеул декларациясын кабыл алышты.
Лидерлер Корея Республикасы менен Борбордук Азиянын ортосундагы кызматташтыкты бекемдөө маселелери, ошондой эле аймактык жана эл аралык күн тартибинин негизги маселелери боюнча сүйлөшүүлөрдү өткөрүштү.
Мамлекет башчылар глобалдык жана региондук деңгээлдерде барган сайын татаал жана өзгөрүлмө эл аралык кырдаалдын шарттарында стратегиялык жактан өз ара байланышкан регион болгон Корея Республикасы менен Борбордук Азиянын ортосундагы өз ара пайдалуу кызматташууну андан ары тереңдетүү зарылдыгы өсүп жатканын таанышты. Алар ар бир тараптын күчтүү жактарына таянган, өз ара пайдалуу жана өз ара пайдалуу өнөктөштүктү бекемдөөнүн маанилүүлүгүн баса белгилешти жана «Корея Республикасы – Борбордук Азия» кызматташуусунун форматын саммиттин деңгээлине чыгарууну кубатташты.
Корея Республикасы менен Борбордук Азия мамлекеттеринин эзелки тарыхый байланыштары, анын ичинде Улуу Жибек жолунун боюндагы алмашуулар, ошондой эле Борбордук Азияда корё-сарам – этникалык корейлер жашагандыктан калыптанган өзгөчө байланыштар бар. Ушул тарыхый байланыштарга таянып, тараптар 1992-жылы дипломатиялык мамилелер орногон учурдан бери ар түрдүү тармактарда эки тараптуу байланыштарды акырындык менен өнүктүрүп келет.
Корея Республикасы жана Борбордук Азия өлкөлөрү 2007-жылы тышкы иштер министрлеринин орун басарларынын деңгээлинде түзүлгөн жана кийин 2019-жылы министрликтин деңгээлине көтөрүлгөн «Корея Республикасы – Борбордук Азия» кызматташуу форумунун алкагында туруктуу көп тараптуу консультациялар үчүн платформаны институтташтырды, ал мамлекеттик жана жеке секторлорду ар кандай тармактарда практикалык өз ара аракеттенүүнү илгерилетүүдө негизги ролду ойнойт жана аны андан ары институттук өнүктүрүү үчүн негиз болуп кызмат кылат.
Лидерлер «Корея Республикасы – Борбордук Азия» биринчи саммитин өткөрүү Корея Республикасы менен Борбордук Азия мамлекеттеринин ортосундагы кызматташууну жаңы деңгээлге көтөрүүдө маанилүү тарыхый чек болуп саналат жана Корея Республикасы менен Борбордук Азия мамлекеттеринин өз ара мамилелерин алдыга жылдыруу үчүн бекем пайдубал түзөт деп билдиришти.
Кызматташууга биргелешкен көз карашы
1. «Корея Республикасы – Борбордук Азия» биринчи саммитин өткөрүү боюнча Лидерлер төмөнкүдөй төрт негизги багыт боюнча өнөктөштүк, тынчтык, гүлдөп өнүгүү жана гуманитардык алмашуу чөйрөлөрүндө Корея Республикасынын жана Борбордук Азиянын элдеринин жыргалчылыгы үчүн сезилерлик натыйжаларга жана өз ара пайдалуу прогресске жетишүүгө багытталган көз карашты аныкташты: «Корея Республикасы – Борбордук Азия» өнөктөштүгүн институтташтыруу; тынчтыкка жана туруктуулукка карай биргелешкен кыймыл; инновациялардын жана өнүгүүнүн келечегин калыптандыруу; жана достук мамилелерди жана ишенимди бекемдөө аркылуу өз ара байланышты чыңдоо.
1.1. Лидерлер өз ара урматтоо, ачыктык принциптерине жана бардык катышуучулардын кызыкчылыктарын эске алууга негизделген өнөктөштүктүн узак мөөнөттүү архитектурасын курууга өз умтулуусун ырасташты.
1.2. Лидерлер «Корея Республикасы – Борбордук Азия» өнөктөштүгүн саммиттин деңгээлине алып чыгууга жана аны институтташтырууга макул болушту, муну менен кыйла комплекстүү жана стратегиялык кызматташуу үчүн негиз түзүштү.
1.3. Лидерлер Корея жарым аралында жана Борбордук Азияда ар түрдүү чөйрөлөрдө тынчтыкты жана туруктуулукту камсыз кылуунун, анын ичинде коопсуздуктун, калктын жашоо-турмушун камсыздоонун жана жеткирүү чынжырларынын маанилүүлүгүн жалпы түшүнгөндүгүн билдиришти.
1.4. Экономикалык өнүктүрүүдө тажрыйбасы жана алдыңкы технологиялары бар Корея Республикасынын жана бай жаратылыш жана адам ресурстары, ошондой эле жогорку потенциалы бар Борбордук Азия мамлекеттеринин өз ара толуктоочу артыкчылыктарын таанып, лидерлер өз ара пайдалуу кызматташуу жана туруктуу өсүүнү камсыз кылуу үчүн өз ара аракеттенүүнүн келечектүү чөйрөлөрүн аныктоо жолу менен бул багыттардын ар бирин өнүктүрүүнүн маанилүүлүгүн белгилешти.
1.5. Лидерлери маданий жана тарыхый байланыштарга таянып, гуманитардык алмашууларды өнүктүрүүнүн маанилүүлүгүн белгилешти, алар Борбордук Азияда корё-сарам – этникалык корейлердин жашоосунан улам бекемделет, бул «Корея
Республикасы – Борбордук Азия» өнөктөштүгүн тереңдетүүгө жана эки тараптуу кызматташуу базасын кеңейтүүгө көмөк көрсөтөт.
(Өнөктөштүк) Корея менен Борбордук Азия мамлекеттеринин ортосундагы кызматташууну инститташтырууну илгерилетүү
2. Лидерлер «Корея Республикасы – Борбордук Азия» саммитин туруктуу негизде өткөрүүгө жана кызматташуунун конкреттүү долбоорлорун аныктоо жана ишке ашыруу, ошондой эле Корея Республикасы менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы стратегиялык өнөктөштүктү андан ары бекемдөө үчүн ар кандай деңгээлдеги консультацияларды институтташтырууга макул болушту.
2.1. Лидерлер «Корея Республикасы – Борбордук Азия» саммитин туруктуу негизде эки жылда бир жолу чакырууга макул болушту. Аралык мезгилде тышкы иштер министрлеринин деңгээлинде «Корея Республикасы – Борбордук Азия» кызматташуу форумун өткөрүү каралууда, ал өткөн саммиттин жыйынтыктарын ишке ашырууга мониторинг жүргүзүү, ошондой эле кийинки саммитке күн тартибин даярдоо жана позицияларды макулдашуу механизми болуп кызмат кылат.
2.2. Лидерлер тышкы иштер министрлеринин орун басарларынын деңгээлинде «Корея Республикасы – Борбордук Азия» форматындагы Улук кызмат адамдарынын жыйналышын (УКАЖ) түзүүнү кубатташты жана маанилүү жыйынтыктарга жетүү үчүн деталдуу жана предметтик талкууларга көмөк көрсөтүүдөгү анын ролун баалашты.
2.3. Лидерлер кезектеги саммитке төрагалык кылган мамлекет дипломатиялык консультациялар жолу менен жана консенсустун негизинде аныкталат деп макулдашты. Консенсус жок болгон учурда төрагалык кылуучу мамлекет катышуучу мамлекеттердин аталыштарынын англис алфавитинин тартибинде ротациялоонун негизинде аныкталышы мүмкүн.
2.4. Лидерлер парламенттер аралык жана өкмөттөр аралык байланышты бекемдөөдө «Корея Республикасы – Борбордук Азия» өлкөлөрүнүн парламенттеринин спикерлеринин жолугушуусунун маанилүү.
3. Лидерлер биргелешкен сунуштарды иштеп чыгуу жана кабыл алынган чечимдерди ишке ашырууну эксперттик коштоо үчүн негизги аянтча катары кызмат кыла турган «Корея Республикасы – Борбордук Азия» аналитикалык борборлордун форумунун алкагында эксперттик жана аналитикалык коомчулуктардын ортосундагы кызматташууну чыңдоонун маанилүүлүгүн баса белгилешти.
4. Лидерлер «Корея Республикасы – Борбордук Азия» региондор аралык кызматташуу форумунун алкагында региондор аралык кызматташууга көмөк көрсөтүү зарылдыгын белгилешти.
(Тынчтык) Корея Республикасы менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы коопсуздук чөйрөсүндө кызматташуунун негиздерин бекемдөө
5. Лидерлер Корея жарым аралын толук денуклеаризациялоого жана Корея жарым аралында бекем тынчтык орнотууга берилгендигин ырасташты.
5.1. Борбордук Азия өлкөлөрүнүн лидерлери Корея аралык алмашууларды кеңейтүү, мамилелерди нормалдаштыруу жана денуклеаризациялоону этап-этабы менен ишке ашыруу аркылуу Корея жарым аралында тынчтык жашоого жана биргелешип өнүгүүгө жетүүгө багытталган деэскалация жана ишенимди бекемдөө боюнча алдын ала чараларды көрүү жолу менен Корея аралык диалогду жандандыруу боюнча аракеттерди колдорун билдиришти.
6. Лидерлер терроризм, баңги жүгүртүү, киберкоркунучтар, трансулуттук кылмыштуулук жана мыйзамсыз миграция сыяктуу негизги чакырыктарга жана коркунучтарга каршы күрөшүүдө кызматташуу үчүн негиз түзүүнүн маанилүүлүгүн баса белгилешти.
6.1. Лидерлер ядролук куралсыз Зонанын Борбордук Азияда ядролук куралды жайылтпоо глобалдык режимин бекемдөөдө, ошондой эле региондук кызматташууда жана коопсуздукта маанисин белгилешти.
6.2. Лидерлер Кыргыз Республикасынын 2027-2028-жылдар мезгилине Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу эмес мүчөсү болуп шайланышын кубатташты жана бул факт эл аралык тынчтыктын жана коопсуздуктун негизги маселелерин чечүүдө Борбордук Азиянын өсүп жаткан ролун чагылдырарын белгилешти.
6.3. Лидерлер Борбордук Азия мамлекеттеринин башчыларынын консультативдик жолугушууларынын биргелешкен демилгелерди илгерилетүүнүн жана региондук биримдикти чыңдоонун негизги механизми катары маанилүүлүгүн баса белгилешти.
(Өнүгүү I) Корея Республикасы менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы өз ара пайдалуу жана практикалык кызматташууну чыңдоо үчүн өз ара толуктоочу артыкчылыктарды пайдалануу
7. (Соода жана инвестиция) Лидерлер «С5+1» форматындагы өнөр жай министрлеринин консультативдик механизмин түзүүнү жана Корея Республикасы менен Борбордук Азиянын беш мамлекетинин ортосунда өнөр жай жана жеткирүү чынжырлары жаатында кызматташуу боюнча өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандумга кол коюуну кубатташты, практикалык өз ара аракеттенүүнү кеңейтүүгө жана экономикалык кызматташуу үчүн институттук негизди, анын ичинде туруктуу жеткирүү чынжырчаларын түзүүгө макул болушту. Лидерлер Корея Республикасынын жана Борбордук Азия өлкөлөрүнүн жалпы өнүгүү кызыкчылыгында тарифтик эмес тоскоолдуктарды четтетүү боюнча консультацияларды өткөрүү жолу менен Корея Республикасынын, ошондой эле Борбордук Азия өлкөлөрүнүн товарлардын номенклатурасын кеңейтүү менен өндүрүштүк кубаттуулуктарды өстүрүү жана өз ара пайдалуу жана өз ара толуктоочу соодага жана инвестицияларга көмөктөшүү жолу менен сооданы диверсификациялоонун маанилүүлүгүн баса белгилешти. Ушуга байланыштуу лидерлер Борбордук Азия мамлекеттеринин өкмөттөрүнүн түзүмдөрүндө кореялык компанияларды (Korean Desk) колдоо боюнча адистештирилген бөлүмдү түзүү, ошондой эле бажы маселелеринде кызматташуу жана өз ара жардам жөнүндө макулдашууну түзүү соода жол-жоболорун жөнөкөйлөтүүгө, инвестицияларды стимулдаштырууга жана мамлекеттердин эл аралык милдеттенмелерине ылайык ишкер климатты жакшыртууга өбөлгө түзөрүн таанышты.
Лидерлер инвестицияларды тартуу, технологиялык өз ара аракеттенүү жана нарк түзүү чынжырчасындагы өнөктөштүк аркылуу текстиль жана жеңил өнөр жайындагы кызматташууну бекемдөөгө кызыкдар экендигин билдирип, Корея Республикасынын жана Борбордук Азия өлкөлөрүнүн текстиль тармагын модернизациялоого көмөк көрсөтүүнүн маанилүүлүгүн баса белгилешти.
8. (Жөнгө салуучу кызматташуу) Лидерлер Корея Республикасынын жана Борбордук Азия өлкөлөрүнүн өнөр жайынын жана керектөөчүлөрүнүн кызыкчылыктарын коргоого, кайра иштетүүчү тармактарда, анын ичинде медициналык продукцияларда жана косметикада ченемдик-укуктук базаны шайкеш келтирүү жолу менен көмөк көрсөтүүгө макул болушту, бул коопсуз жана жогорку сапаттагы товарлардын соодасын кеңейтүүгө алып келет.
9. (Шаар куруу жана инфраструктура) Лидерлер өндүрүштүк объекттерди жана инфраструктураны куруу, ошондой эле шаар куруу чөйрөсүндө, анын ичинде Борбордук Азия өлкөлөрү тарабынан ишке ашырылып жаткан жана региондук диспропорцияларды жоюуга жана калктын отурукташуусун оптималдаштырууга багытталган жаңы шаарларды куруу долбоорлору жаатында кызматташуунун маанилүүлүгүнө макул болушту, бул Борбордук Азия калкынын бакубаттуулугун жогорулатууга жана региондорду, анын ичинде тоолуу, айыл жана башка географиялык аймактарды тең салмактуу өнүктүрүүгө өбөлгө түзөт. Тараптар улуттук парктардын инфраструктурасын өнүктүрүү чөйрөсүндөгү кызматташуу экологиялык туризмдин өсүшү үчүн негиз түзөт деген жалпы түшүнүгүн билдиришти.
10. (Транспорт) Лидерлер Корея Республикасы менен Борбордук Азия мамлекеттеринин ортосунда, ошондой эле Борбордук Азия регионунун өзүндө транспорт системаларын, анын ичинде транспорттук каттамдарды, туруктуу транспортту өнүктүрүү жана аймактын транзиттик потенциалын жогорулатуу жолу менен модернизациялоонун, мультимодалдык өз ара байланышты чыңдоонун, маанилүүлүгүн белгилеп, кореялык компаниялардын транспорттук инфраструктураны курууга, модернизациялоого, эксплуатациялоого жана башкарууга, ошондой эле акылдуу мобилдүүлүк системаларын санариптештирүүгө жана өнүктүрүүгө катышуусуна көмөктөшүүгө макул болушту.
11. (Айыл чарбасы, мал чарбасы жана балык уулоо) Лидерлер айыл чарбасын, мал чарбасын жана балык уулоону туруктуу жана натыйжалуу өнүктүрүү азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууга жана аймактык өнүгүүгө өбөлгө түзөрүн белгилешти, үрөнчүлүк, сактоо, механизация, кайра иштетүү жана акылдуу аквакультура боюнча техникалык кызматташуу мүмкүнчүлүктөрүн изилдөөгө кызыкдар экенин билдиришти.
12. (Критикалык минералдар) Лидерлер Борбордук Азиянын критикалык минералдары Корея Республикасынын жана Борбордук Азия өлкөлөрүнүн жеткирүү чынжырларын диверсификациялоону камсыз кылууда жана экономикалык коопсуздугун бекемдөөдө маанилүү роль ойной аларын таанып, Борбордук Азиянын критикалык минералдарынын бай запастарын Кореянын алдынкы технологиялары менен бириктирүү, ошондой эле квалификациялуу адистердин потенциалдуу алмашуусуна көмөктөшүү аркылуу кызматташууну өнүктүрүүгө кызыкдар экендигин билдиришти. Лидерлер ошондой эле кайра иштетүү, өндүрүштү локалдаштыруу, илимий-техникалык кызматташуу жана адам капиталын өнүктүрүү сыяктуу жогорку кошумча нарктагы продукцияны өндүрүү боюнча биргелешкен чынжырларды түзүүгө кызыкдар экендигин билдиришти.
13. (Энергетика) Лидерлер Корея Республикасы менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ортосунда энергетикалык ресурстарды жеткирүү чынжырын бекемдөө зарылдыгын белгилеп, мунайгаз жана нефтехимия тармактарындагы кызматташуунун стратегиялык мүнөзүн баса белгилешти. Алар жаратылыш газын терең кайра иштетүү жана Кореянын алдынкы таза технологияларын колдонуу менен энергетикалык инфраструктураны модернизациялоо жаатында биргелешкен долбоорлорду илгерилетүү үчүн келечектүү багыттарды издөөгө кызыкдар экендигин билдиришти. Лидерлер ошондой эле гидроэнергетика, кайра жаралуучу энергия, энергияны үнөмдөө, энергетикалык инфраструктураны модернизациялоо жана таза энергетикалык технологияларды өнүктүрүү боюнча кызматташуу мүмкүнчүлүктөрүн изилдөөгө кызыкдар экендигин билдиришти.
14. (Өз ара байланыш) Лидерлер логистикалык хабдарды, анын ичинде кургак порттордун жана бажы органдарынын инфраструктурасын өнүктүрүүдөгү кызматташуу логистикалык жол-жоболорду жөнөкөйлөтүүгө жана сооданы санариптештирүү жана глобалдык жеткирүү чынжырларына интеграциялоо аркылуу өз ара байланышты чыңдоого өбөлгө түзөрүн баса белгилешти. Лидерлер аба каттамын өнүктүрүү гуманитардык жана материалдык алмашууларга дем берерин баса белгилеп, Корея Республикасы менен Борбордук Азия мамлекеттеринин ортосундагы мындай алмашуулар чөйрөсүндө кызматташууга жалпы көз карашын билдиришти.
(Өнүгүү II) Корея Республикасы менен Борбордук Азиянын жалпы өнүгүүсүнүн кызыкчылыгында келечектүү кызматташууну илгерилетүү
15. (Чакан жана орто ишканалар) Лидерлер Борбордук Азиядагы туруктуу жана келечектүү өнөр жай түзүмдөрүнө өтүүгө көмөктөшүү максатында чакан жана орто ишканаларды, анын ичинде жасалма интеллект, маалыматтык технологиялар, ошондой эле экологиялык таза жана туруктуу өнөр жай тармагындагы стартаптарды колдоо зарылдыгын белгилешти. Лидерлер Борбордук Азиядагы чакан жана орто ишканаларды, анын ичинде стартаптарды өнүктүрүүнү колдоо үчүн Кореянын тажрыйба алмашуусунун пайдасын таанышты.
16. (Санариптик трансформация) Лидерлер Борбордук Азияда санариптик трансформацияга болгон суроо-талаптын өсүп жаткандыгын жана кыйла натыйжалуу жана ачык-айкын социалдык системаларга өтүүнү колдоо боюнча чаралар санариптик чөйрөнүн калыптанышына өбөлгө түзөрүн белгилеп, зарыл болгон учурда кайра иштетүү өнөр жайын, айыл чарбасын, ченемдик-укуктук маалыматты, статистиканы, мамлекеттик сатып алууларды жана мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү, ошондой эле тиешелүү адам ресурстарын өнүктүрүү жаатында тармактардын кеңири спектринде санариптештирүү чөйрөсүндө кызматташууну өнүктүрүүгө кызыкдар экендигин билдиришти.
17. (Илим жана технологиялар) Лидерлер жасалма интеллект (ЖИ), илим, технология жана инновация жаатында кызматташууга умтулгандыгын ырасташты. Корея Республикасы менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн биргелешкен ЖИ, илим жана технология жаатындагы демилгесинин потенциалын баса белгилөө менен Лидерлер конкреттүү натыйжаларга жетүү үчүн аны мындан ары да илгерилетүүгө кызыкдар экендиктерин билдиришти. Лидерлер Корея Республикасы менен Борбордук Азия мамлекеттеринин ортосундагы Эл аралык кызматташуу боюнча Корея агенттиги (KOICA) аркылуу ЖИ жана санариптик технологияларды өнүктүрүү жаатында кызматташуунун алкагында жетишилген прогрессти кубатташты, ошондой эле региондо ЖИ чөйрөсүндөгү потенциалды бекемдөө боюнча уланып жаткан аракеттерди, анын ичинде Борбордук Азия өлкөлөрүнүн мамлекеттик кызматкерлери үчүн атайын окутуу программасын колдошту.
18. (Интеллектуалдык менчик) Лидерлер интеллектуалдык менчик (ИМ) улуттук экономикалык өсүшкө жана инновацияларга дем берүүнүн негизги кыймылдаткыч күчү экендигин жалпы түшүнүүнүн негизинде ИМдин кеңири чөйрөсүндө, анын ичинде саясат, экспертиза, потенциалды жогорулатуу жана коргоо чөйрөсүндө кызматташуунун маанилүүлүгүн белгилешти. Бул контекстте алар ИМ жаатында ар тараптуу кызматташуу боюнча Өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандумга жана Чек арада ИМ укуктарын коргоо чөйрөсүндө кызматташуу боюнча өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандумга кол коюуну кубатташты жана бул меморандумдар Корея Республикасы менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ортосунда болжолдуу жана ишенимге негизделген экономикалык чөйрөнү түзүүгө өбөлгө болоорун белгилешти.
19. (Саламаттык сактоо) Лидерлер саламаттык сактоо секторунда кызматташууну бекемдөөнүн маанилүүлүгүн таанышты жана өз ара аракеттенүүнүн келечектүү багыттарын изилдөөгө, анын ичинде саламаттык сактоо системасынын потенциалын жогорулатууга жана Борбордук Азияда сапаттуу медициналык тейлөөгө жеткиликтүүлүктү жакшыртууга кызыкдар экендигин билдиришти.
20. (Климаттын өзгөрүшү) Лидерлер БУУнун РКИК алкагында климаттын өзгөрүшүнө каршы күрөшүү боюнча милдеттенмелерин ырасташты жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулукту жогорулатуу жана туруктуу өнүгүүгө көмөктөшүү үчүн кызматташууну бекемдөөнүн маанилүүлүгүн баса белгилешти.
Ушуга байланыштуу Лидерлер климат, энергияга өтүү жана абанын сапаты боюнча «Корея Республикасы – Борбордук Азия» демилгесинин (CETAQ) ишке киргизилишин, ошондой эле Токойлорду санариптик калыбына келтирүү жана климаттын өзгөрүшү жаатында кызматташуу боюнча өз ара түшүнүшүү жөнүндө меморандумга кол коюуну кубатташты жана парник газдарынын чыгуусун азайтуу, аз көмүртектүү технологияларды киргизүү, экосистемаларды сактоо, суу ресурстарын натыйжалуу пайдалануу, абанын сапатын жакшыртуу, энергиянын кайра жаралуучу булактарын пайдалануу, энергиянын натыйжалуулугун жогорулатуу, туруктуу транспорт жана токойлорду башкаруу боюнча биргелешкен аракеттерди активдештирүүнүн маанилүүлүгүн таанышты. Алар андан ары чөлгө айланууну, жердин деградациясын жана мөңгүлөрдүн эришинин терс кесепеттерин чечүүнүн, ошондой эле климатты каржылоо, көмүртек базарлары жана жашыл өсүү саясаты боюнча тажрыйба алмашуунун маанилүүлүгүн баса белгилешти.
Лидерлер климаттык технологиялар, экологиялык туруктуулук жана чөлгө айланууга каршы күрөшүү жаатында аймактык борборлорду түзүү аркылуу аймактык кызматташууну бекемдөөгө багытталган демилгелерге кызыкдар экендигин билдиришти.
21. (Суу ресурстары) Лидерлер суу ресурстарын натыйжалуу жана инновациялык пайдалануунун маанилүүлүгүн таанышты жана сууну үнөмдөөчү технологиялар жаатында кызматташууну мындан ары кеңейтүүгө даяр экендиктерин билдиришти.
(Гуманитардык байланыштар) Гуманитардык алмашууларды бекемдөө аркылуу Корея менен Борбор Азиянын ортосундагы кызматташуунун негиздерин кеңейтүү
22. («Корё-сарам») Лидерлер Корея Республикасы менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы тирүү тарыхый көпүрө болгон Борбордук Азиядагы этникалык корейлердин ролун биргелешип баса белгилешти жана алардын жашоо-турмушун жогорулатуу жана тарыхый жашаган жерлеринде эстелик долбоорлоруна көмөктөшүү Корея Республикасы менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы достукту жана өз ара түшүнүшүүнү бекемдөөгө өбөлгө болот деген пикирде. Лидерлер «корё-сарам») темасы боюнча академиялык алмашуу жана биргелешкен университеттик изилдөөлөрдүн мындан аркы өнүгүшүн кубатташты. Мындан тышкары алар корейлердин Борбор Азияга көчүп келишинин 90 жылдыгын маанилүү гуманитардык этап катары таанышты.
23. (Авиация) Лидерлер Корея Республикасы менен Борбордук Азия мамлекеттеринин ортосунда аба каттамдарын өнүктүрүү жана адамдар менен товарларды алмашууну жөнөкөйлөтүү боюнча аракеттердин маанилүүлүгүн баса белгилешти. Лидерлер жарандык авиация тармагындагы кызматташууну кеңейтүүгө, анын ичинде авиаташуулардын ар кандай түрлөрүн активдештирүүгө, анын ичинде аймактык каттамдар боюнча, учуулардын коопсуздук стандарттарын жогорулатууга жана аэропортторду башкаруу жана аэронавигация чөйрөсүндө тажрыйба алмашууга көмөктөшүүгө макул болушту.
24. (Билим берүү) Лидерлер биргелешкен изилдөө жана окуу программалары, мамлекеттик стипендиялар, студенттик алмашуулар жана бири-биринин тилдерин окутууга көмөктөшүү студенттер менен илимпоздордун өз ара түшүнүшүүсүн тереңдетүүгө өбөлгө түзөрүн таанышты, ошондой эле Корея Республикасынын университеттери менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ортосунда өз ара аракеттенүүнү бекемдөө аркылуу кадрларды даярдоонун маанилүүлүгүн баса белгилешти.
25. (Маданият) Лидерлер маданият чөйрөсүндөгү кызматташуу өз ара тилектештикти бекемдеп, бири-биринин маданиятын жана тилин түшүнүүгө өбөлгө түзөрүн баса белгилешти. Лидерлер маданий мурас объекттерин техникалык жана саясий жактан сактоо, изилдөө, эсепке алуу жана башкаруу жаатында кызматташууга даяр экендигин билдиришти. Лидерлер Корея Республикасынын жаштары менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы алмашууну кеңейтүү жана жаш муундун чыгармачылык потенциалын ачуу үчүн кызматташууну колдоо зарылдыгын белгилешти.
26. (Эмгек ресурстары) Лидерлер Борбордук Азия эмгекчилеринин Корея Республикасынын экономикалык өнүгүүсүнө кошкон салымын жана өз ара пайдалуу өсүшкө көмөктөшүүдө эмгек мобилдүүлүгүнүн ролун таанышты. Лидерлер кесиптик-техникалык билим берүү жана көндүмдөрдү окутуу жаатындагы кызматташуудагы жетишкендиктерди белгилешти, ошондой эле бүткүл региондо суроо-талапка багытталган адистештирилген окуу программаларын иштеп чыгууга даяр экендиктерин билдиришти.
27. (Мамлекеттик кызматкерлерди алмашуу) Лидерлер расмий сапарлар жана окутуу, анын ичинде мамлекеттик башкаруу, санариптик башкаруу жана туруктуу өнүктүрүү чөйрөлөрүндө адистештирилген окутуу программалары аркылуу мамлекеттик кызматкерлердин ортосундагы өз ара түшүнүшүүнү бекемдөөгө жана алардын кесиптик компетенцияларын жогорулатууга көмөктөшүү зарылдыгын таанышты.
28. Лидерлер Корея Республикасына «Корея Республикасы – Борбордук Азия» биринчи саммитин ийгиликтүү өткөргөндүгү үчүн ыраазычылык билдиришти. Казакстан 2028-жылы Астанада экинчи саммит өткөрүүгө даяр экенин билдирип, башка мамлекеттер бул сунушту колдошту.
