Бишкекте башталып, Астана жана Түркстан шаарларында уланган көргөзмө Ысык-Көл районундагы Курманжан Датка атындагы Көчмөндөр цивилизация Борборунда туруктуу ордун тапты.

Ысык-Көлдө өткөн ачылыш аземине Түрк маданияты жана мурасы фондунун президенти, профессор, доктор Актоты Раимкулова, Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министринин биринчи орун басары Союзбек Надырбеков, Түрк кызматташтык жана координация агенттигинин (ТИКА) төрагасы Абдуллах Эрен, Түркия Республикасынын Кыргыз Республикасындагы атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси Мекин Мустафа Кемал Өкем, Түрк дүйнөсү фондунун Башкармалыгынын төрагасынын орун басары Осман Өзсой, ошондой эле мекеме-уюмдардын өкүлдөрү, окумуштуулар жана чакырылган коноктор катышты.

Иш-чарада сүйлөгөндөр «Дивану лугат ат-түрк» жөн гана сөздүк эмес экенин, анда түрк дүйнөсүнүн тили, маданияты, фольклору, адабияты, тарыхый эс тутуму жана коомдук жашоосу тууралуу кеңири маалыматтар камтылган уникалдуу маданий мурас экенин баса белгилешти. Көргөзмөнүн Махмуд Кашгари туулган аймакка жакын жерде туруктуу негизде ачылышы жалпы түрк мурасын келечек муундарга жеткирүү жагынан өзгөчө мааниге ээ экени белгиленди.

Ачылыш аземинде сөз сүйлөгөн Түрк маданияты жана мурасы фондунун президенти, профессор, доктор Актоты Раимкулова көргөзмөнүн 2024-жылы Бишкекте башталган сапары Ысык-Көлдө туруктуу көргөзмөгө айланганына кубанычта экенин билдирди. Раимкулова «Дивану лугат ат-түрк» түрк элдеринин маданий жана тилдик дүйнөсүнө ачылган уникалдуу терезе экенин белгилеп: «Бүгүн ошол идея туруктуу көргөзмөгө айланды», — деди.

Раимкулова бул көргөзмө түрк дүйнөсүнүн өлкөлөрү жана мекемелери жалпы маданий мурастын айланасында бириккенде кандай натыйжалуу кызматташтыкты ишке ашырууга болорунун айкын мисалы экенин белгилеп: «Ысык-Көлдүн жээгиндеги бул көргөзмө да жалпы өткөн тарыхыбызды жалпы келечегибиз менен байланыштырган жаңы көпүрө болсун», — деди.

Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министринин биринчи орун басары Союзбек Надырбеков өз сөзүндө Махмуд Кашгаринин Барскан шаары жана Ысык-Көл аймагы менен болгон тарыхый байланышына көңүл бурду. «Дивану лугат ат-түрк» түрк дүйнөсүнүн фольклорун, адабиятын, тарыхын, каада-салтын кеңири чагылдырган эмгек экенин белгилеген Надырбеков: «Ошол мезгилде жазылган бул шедеврди түрк дүйнөсүнүн энциклопедиясы деп атасак болот. Түрк дүйнөсүнүн фольклору, сөздөрү, каада-салты, тарыхы — мунун баары ушул эмгекте чагылдырылган», — деди.

Надырбеков музейдин жаңы бөлүмү түрк маданиятын эл аралык деңгээлде таанытууга салым кошорун белгилеп, заманбап технологиялар менен тарыхый мурасты айкалыштырган бул долбоор түрк дүйнөсүн таанытууга олуттуу салым кошоруна ишеним билдирди. Ал көргөзмөнүн ишке ашырылышына салым кошкон Түрк маданияты жана мурасы фондуна, ТИКАга жана эмгек сиңирген бардык мекемелер менен адамдарга ыраазычылык билдирди.

ТИКАнын төрагасы Абдуллах Эрен да ачылыш аземинде сүйлөгөн сөзүндө «Дивану лугат ат-түрк» эмгегин жөн гана сөздүк катары кароого болбой турганын белгилеп, чыгарма ошол доордогу түрктөрдүн дүйнөгө, жаратылышка жана маданий жашоого болгон көз карашын чагылдырган маанилүү булак экенин айтты. Эрен Махмуд Кашгари түрк дүйнөсүнүн дүйнө таанымын жана жашоо образын сөздөр аркылуу жеткиргенин белгилеп, «Дивану лугат ат-түрк» түрк тарыхынын негизги булактарынын бири экенин баса белгиледи.

Түркия менен Кыргызстандын ортосундагы тарыхый жана маданий байланыштарга да токтолгон Эрен ТИКА 1993-жылдан бери Кыргызстанда 1300дөн ашуун долбоорду ишке ашырганын билдирди. Жалпы келечекти куруунун маанилүү шарттарынын бири — жалпы өткөн тарыхка ээлик кылуу жана аны сактоо экенин белгилеген Эрен «Дивану лугат ат-түрк» да ушул жалпы тарыхый мурастын маанилүү бөлүктөрүнүн бири экенин айтты.

Түркиянын Кыргызстандагы атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси Мекин Мустафа Кемал Өкем өз сөзүндө Карахандар мурасынын көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири Махмуд Кашгаринин издери калган бул аймакта «Дивану лугат ат-түрк» туруктуу көргөзмөсүнүн ачылышы чоң мааниге ээ экенин белгиледи. Өкем көргөзмө жалпы тарыхый жана маданий мурасты таанытуу жана аны келечек муундарга жеткирүү жагынан маанилүү долбоор экенин билдирди.

Мекин Мустафа Кемал Өкем Махмуд Кашгаринин түрк дүйнөсүнүн картасын да камтыган эмгеги түрктөрдүн тарыхын жана маданий мурасын өз булактары аркылуу түшүнүүдө өзгөчө мааниге ээ экенине көңүл бурду. Ошондой эле «Дивану лугат ат-түрк» эмгегин ар кайсы өлкөлөрдө музейлер жана көргөзмөлөр аркылуу таанытуу жалпы тарыхый аң-сезимди бекемдөөгө салым кошорун белгиледи.

Түрк дүйнөсү фондунун Башкармалыгынын төрагасынын орун басары Осман Өзсой өз сөзүндө көргөзмөнүн туруктуу негизде иштешине шарт түзүүдө ТИКА жана Кыргызстандын Маданият министрлиги менен жүргүзүлгөн кызматташтыкка көңүл бурду. Өзсой 2024-жылы Бишкектеги ачылыш учурунда Айгүл Жапарованын көргөзмөнү Кыргызстанда туруктуу негизде калтыруу тууралуу каалоосун эске салып: «Биздин сөзүбүздү ТИКА колдоп, Кыргызстандын Маданият министрлигинин кызматташтыгы менен бул туруктуу көргөзмө ишке ашты», — деди.

Өзсой көргөзмөдө орун алган кырк сөз жана он макал бүгүнкү күндө Балкандан Сибирдин терең аймактарына чейин жашаган ар түрдүү түрк элдери тарабынан колдонулуп келе жатканына көңүл бурду. «Дивану лугат ат-түрк» жазылгандан бир нече кылым өткөн соң кайра табылып, ар түрдүү тилдерге которулушуна чейинки тарых да өзүнчө маанилүү маданий баян экенин белгилеген Өзсой бул окуяларды кеңири аудиторияга жеткирүү зарылдыгын айтып: «Мындан ары бул окуялар китептерде жана эскерүүлөрдө гана калбашы керек; алар көркөм тасмалардын жана телесериалдардын темасына айланышы зарыл», — деди.

«Дивану лугат ат-түрк» туруктуу көргөзмөсүнүн Ысык-Көлдө ачылышы менен Махмуд Кашгаринин мурасын ал төрөлгөн аймакка жакын жерде келечек муундарга жеткирүү жана түрк дүйнөсүнүн жалпы маданий эс тутумун сактап калуу максат кылынууда.